QASHQADARYO VILOYATINING SUG‘ORILADIGAN YERLARIDA SUV BALANSINI TAKOMILLASHTIRISH VA SUG‘ORISH SAMARADORLIGINI OSHIRISH USULLARINI ISHLAB CHIQISH
Keywords:
Kalit so‘zlar: Qashqadaryo viloyati, sug‘oriladigan yerlar, suv balansi, sug‘orish samaradorligi, suv tejovchi texnologiyalar, evapotranspiratsiya, infiltratsiya, kollektor-drenaj, sizot suvlari, suv hisobini yuritish., Ключевые слова: Кашкадарьинская область, орошаемые земли, водный баланс, эффективность орошения, водосберегающие технологии, эвапотранспирация, инфильтрация, коллекторно-дренажный сток, грунтовые воды, учет воды., Keywords: Kashkadarya Region, irrigated lands, water balance, irrigation efficiency, water-saving technologies, evapotranspiration, infiltration, collector-drainage runoff, groundwater, water accounting.Abstract
Annotatsiya. Maqolada Qashqadaryo viloyatining sug‘oriladigan yerlarida suv balansini shakllantiruvchi asosiy kirim va chiqim elementlarini tizimli baholash hamda sug‘orish samaradorligini oshirishning ilmiy-uslubiy yondashuvlari ishlab chiqilgan. Tadqiqotda sug‘orish uchun beriladigan suv, o‘simliklarning evapotranspiratsiyasi, tuproqqa infiltratsiya, kollektor-drenaj oqimi, yer usti oqimi va texnik yo‘qotishlar o‘zaro bog‘langan holda ko‘rib chiqildi. Suv balansini baholashda ekinlarning suvga bo‘lgan talabi, meteorologik sharoit, tuproqning suv-fizik xossalari, sizot suvlarining chuqurligi va sug‘orish tarmog‘ining texnik holatini hisobga olish taklif etildi. Sug‘orish samaradorligini oshirish uchun suvni hisobga olish va o‘lchash vositalarini takomillashtirish, sug‘orish muddatlarini tuproq namligi va evapotranspiratsiyaga moslashtirish, kanallardagi filtratsiya yo‘qotishlarini kamaytirish, lazerli tekislash, tomchilatib va boshqa suv tejovchi texnologiyalarni hududiy sharoitga mos joriy etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqildi. Taklif etilgan yondashuv suv sarfini kamaytirish bilan birga, ekinlarning suv bilan ta’minlanganligini barqarorlashtirish va sug‘oriladigan yerlarning meliorativ holatini yaxshilashga xizmat qiladi.
Аннотация. В статье разработаны научно-методические подходы к системной оценке основных приходных и расходных элементов водного баланса орошаемых земель Кашкадарьинской области и повышению эффективности орошения. Рассмотрены взаимосвязи между объемом подаваемой оросительной воды, эвапотранспирацией сельскохозяйственных культур, инфильтрацией, коллекторно-дренажным стоком, поверхностным стоком и технологическими потерями. Предложено при оценке водного баланса учитывать водопотребление культур, метеорологические условия, водно-физические свойства почвы, глубину залегания грунтовых вод и техническое состояние оросительной сети. Для повышения эффективности орошения рекомендованы совершенствование учета и измерения воды, регулирование сроков полива по влажности почвы и эвапотранспирации, снижение фильтрационных потерь в каналах, планировка земель лазерным способом, а также адаптированное к местным условиям внедрение капельного и других водосберегающих методов орошения. Предлагаемый подход направлен на снижение непроизводительных расходов воды, стабилизацию водообеспеченности сельскохозяйственных культур и улучшение мелиоративного состояния орошаемых земель.
Abstract. The article develops scientific and methodological approaches for systematic assessment of the main input and output components of the water balance of irrigated lands in Kashkadarya Region and for improving irrigation efficiency. The relationships among irrigation water supply, crop evapotranspiration, soil infiltration, collector-drainage runoff, surface runoff, and operational water losses are considered. It is proposed to assess the water balance by taking into account crop water requirements, meteorological conditions, soil hydraulic properties, groundwater depth, and the technical condition of irrigation infrastructure. To improve irrigation efficiency, the study recommends better water measurement and accounting, scheduling irrigation according to soil moisture and evapotranspiration, reducing canal seepage losses, land leveling, and adapting drip and other water-saving irrigation technologies to local conditions. The proposed approach is aimed at reducing non-beneficial water consumption, stabilizing crop water availability, and improving the reclamation condition of irrigated lands.