XIX ASR QOʻQON ADABIY MUHITIDA MUXAMMAS JANRI TADRIJI ( QORIY, MUQIMIY, FURQAT)
Keywords:
Kalit so‘zlar: muxammas, taxmis, musammat janrlar, Alisher Navoiy, aruz vazni, mumtoz o‘zbek she’riyati, zamonaviy o‘zbek she’riyati, poetik an’ana, salaf va xalaf, badiiy mahorat., Key words: mukhammas, taxmis, musammat genres, Alisher Navoi, aruz prosody, classical Uzbek poetry, modern Uzbek poetry, poetic tradition, predecessor and successor poets, poetic mastery., Ключевые слова: мухаммас, тахмис, жанры мусаммат, Алишер Навои, аруз, классическая узбекская поэзия, современная узбекская поэзия, поэтическая традиция, салаф и халаф, художественное мастерство.Abstract
Annotatsiya. Mazkur tezisda XIX asr Qo‘qon adabiy muhitida muxammas janrining shakllanishi, taraqqiyot bosqichlari va badiiy-poetik xususiyatlari Qoriy, Muqimiy hamda Furqat ijodi misolida kompleks tahlil etilgan. Tadqiqotda Qo‘qon adabiy muhitining tarixiy-adabiy taraqqiyotdagi o‘rni, mumtoz she’riyat an’analarining davomiyligi hamda muxammas janrining mazmun va shakl jihatidan takomillashuvi ilmiy manbalar asosida yoritilgan. Xususan, shoirlarning mumtoz adabiyot namoyandalari va zamondoshlari g‘azallariga bog‘lagan taxmislari, shuningdek, mustaqil muxammaslarida namoyon bo‘lgan individual ijodiy yondashuv, poetik mahorat va badiiy ifoda imkoniyatlari tahlil qilingan. Furqatning “Adashganman” radifli muxammasi misolida lirik qahramon ruhiyati, g‘urbat va Vatan sog‘inchi motivlari, asarning falsafiy hamda tasavvufiy mazmun qatlamlari ochib berilgan. Muqimiy va Qoriy ijodida an’anaviy janr shakllarining ijodiy o‘zlashtirilishi, Furqat she’riyatida esa ularning yangi badiiy mazmun bilan boyitilishi asoslangan. Natijada XIX asr Qo‘qon adabiy muhitida muxammas janri mumtoz poetik an’analar va individual ijodiy tafakkur uyg‘unligida rivojlanganligi, shuningdek, uning o‘zbek she’riyati janriy taraqqiyotidagi o‘ziga xos o‘rni va badiiy-estetik ahamiyati yoritilgan.
Abstract: This article examines the mukhammas genre, with particular emphasis on its taxmis form, as a significant phenomenon in classical and modern Uzbek poetry. The study analyzes the historical development, theoretical foundations, and poetic characteristics of the mukhammas and taxmis genres based on literary sources. Special attention is given to the role of Alisher Navoi in establishing the tradition of composing taxmis and in shaping its subsequent development within Uzbek literary history. In addition, the poetic and aesthetic interpretations of the taxmis genre in the works of contemporary poets such as Jamol Kamol, Shoira Shams, Otamurod Poyon, and Ochildi Qo‘ysun are discussed through textual analysis. The article highlights taxmis as a form of creative dialogue and literary competition between predecessor and successor poets, emphasizing its function as a measure of poetic mastery. The findings demonstrate the continuity, artistic vitality, and enduring relevance of the mukhammas and taxmis genres in the evolution of Uzbek poetry.
Аннотация: В статье с историко-литературных и поэтических позиций исследуется жанр мухаммас, занимающий важное место в классической и современной узбекской поэзии, в частности его разновидность – тахмис. В ходе исследования на основе научных источников освещаются процессы формирования жанров мухаммас и тахмис, их теоретические основы и этапы развития. Проанализировано становление традиции тахмиса в творчестве Алишера Навои и её влияние на последующий литературный процесс. Кроме того, на примере произведений современных поэтов – Джамола Камола, Шоиры Шамс, Отамурода Пойона и Очилди Куйсуна – показаны художественно-эстетические интерпретации жанра тахмис. В статье раскрывается значение тахмиса как формы творческого диалога между салафом и халафом, литературного состязания и критерия поэтического мастерства. Результаты исследования служат научному осмыслению преемственного развития жанров мухаммас и тахмис в узбекской поэзии и их актуальности в современном литературном процессе.