AYAPBERGEN MUWSAEV SHIǴARMALARI TILINDEGI TEŃEWLER
Abstract
Maqala qaraqalpaq ádebiyatınıń kórnekli wákili Ayapbergen Muwsaev shıǵarmaları tilindegi teńewler mısalları tiykarında analizlendi, shayır shıǵarmalarında teńewlerdiń xızmeti, tutqan ornı haqqında toqtap ótildi. XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń baslawshılarınıń biri, ataqlı xalıq shayırı Ayapbergen Muwsaev shıǵarmalarında troplar, troplardıń ishinde teńewlerge toqtalmaqshımız. Qaraqalpaq til biliminde teńewler boyınsha birqansha jumıslar alıp barılǵan bolıp, biz onı Ayapbergen shayır shıramalarında kórsetip bermekshimiz. Ayapbergen shayır XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basındaǵı ádebiyattıń dástúri menen jasaǵan hám tárbiyalanǵan shayır. Sol sebepli bul dáwirdegi ádebiyatta, mádeniyatta úlken dástúr bolǵan táriyplik shıǵarmalardıń sheberi. [ 1,256 ] Yaǵnıy bul óz-ózinen kórinip turǵanınday táriypdiń ózi teńew tiykarında payda boladı. Mısalı; shayırdıń “Tárip” qosıǵında Góruǵlı haybatlı, Rustem júrekli, Belli-belli jigit qarqalpaqta. Bul qosıq qatarlarında shayır milliy sezim hám tereń patriotizm ideyaları menen jazǵan bolıp, xalıqtıń dástúrleri menen birge at shawıp, tazı júgirtken arıslan júrekli jigitlerin batırlarǵa, qıya qaslı, iyinlerin órim-órim shashları japqan qızların perilerge teńep súwretlep beredi. Shayır óziniń qosıqlarında teńewlerdi sheberlik penen paydalanıp, súwretlenip atırǵan adam, háreket hám qubılısqa degen oqıwshınıń jaqsı kóriw, súysiniw sezimlerin kúsheytip yamasa olarǵa degen unamsız pikirdi ańlatıp kelgenin kóremiz a)day/-dey, -dáy, tay/-tey, dák/-dek, -sha qosımtaları arqalı: Bende bolıp ırısqısın izlegen,“Aǵajan” dep shiyrin-sheker sóylegen,Úmit etip keler jolın gezlegen, Kózmonshaqtay eki ulıń bar eken. [2,11]
