PISA O‘QISH SAVODXONLIGI NATIJALARINING XALQARO DINAMIKASI VA O‘ZBEKISTON KONTEKSTIDAGI HOLATI
Keywords:
Kalit soʻzlar: dinamika, metakognitiv strategiyalar, oʻqish savodxonligi, pedagogik tajriba, PISA tadqiqotlari, taʼlim mazmuni, Ключевые слова: динамика, метакогнитивные стратегии, читательская грамотность, педагогический эксперимент, исследования PISA, содержание образования, Keywords: dynamics, metacognitive strategies, reading literacy, pedagogical experiment, PISA studies, educational content.Abstract
Abstract. Annotatsiya. Oʻquvchilarning matnni anglash, dalillarni baholash va metakognitiv strategiyalardan foydalanish qobiliyatlari PISA mezonlarida bir butun kompetensiya sifatida qaraladi, biroq bu tarkibiy jihatlarning taʼlim mazmunidagi uygʻunligi doimo ham izchil taʼminlanmaydi. Tadqiqotning maqsadi PISA talablariga mos topshiriqlar asosida oʻqish savodxonligi dinamikasini aniqlash va kompetensiyaviy yondashuv bilan boyitilgan mazmunning pedagogik samaradorligini asoslashdan iborat. Ishda kontent-kategorik tahlil, aralash izohlovchi ketma-ket tadqiqot, aralash taʼsirlar chiziqli modeli hamda koʻp darajali ierarxik model oʻzaro bogʻlangan holda qoʻllandi. Uch bosqichli pedagogik tajriba aniqlovchi pretest, shakllantiruvchi intervensiya va nazorat posttestini qamrab oldi; tajriba hamda nazorat guruhlaridagi oʻzgarishlar PISA mezonlariga mos diagnostik topshiriqlar orqali baholandi. Oʻlchov vositasining ichki izchilligi Cronbach alfa=0,78 koʻrsatkichi bilan tasdiqlandi. Boshlangʻich guruhlararo farq statistik jihatdan ahamiyatli boʻlmagan (p=0,682), intervensiyadan keyingi asosiy farq esa p<0,001 darajasida qayd etilib, Cohen d=0,96 ga teng boʻldi; mazkur natija p<0,05 mezonidan ham qatʼiyroq ahamiyatlilikni koʻrsatadi. Natijalar PISA topshiriqlarini taʼlim mazmuniga tizimli kiritish oʻquvchilarning daliliy fikrlashi va oʻzini nazorat qilish faoliyatini kuchaytirishini koʻrsatadi. Tadqiqotning ilmiy hissasi oʻqish savodxonligi dinamikasini mazmuniy mezonlar, pedagogik tajriba va koʻp darajali statistik tahlilni birlashtirgan izohlovchi model orqali tavsiflashdan iborat. Keyingi ishlarda turli ijtimoiy-madaniy muhitlarda uzoq muddatli kuzatuvni kengaytirish tavsiya etiladi.
Аннотация. Способности учащихся понимать текст, оценивать доказательства и применять метакогнитивные стратегии рассматриваются в критериях PISA как единая компетенция, однако согласованность этих компонентов в содержании образования не всегда обеспечивается последовательно. Цель исследования заключалась в выявлении динамики читательской грамотности на основе заданий, соответствующих требованиям PISA, и в обосновании педагогической эффективности содержания, обогащённого компетентностным подходом. В работе взаимосвязанно применялись контентно-категориальный анализ, смешанное объяснительное последовательное исследование, линейная модель со смешанными эффектами и многоуровневая иерархическая модель. Трёхэтапный педагогический эксперимент включал констатирующий предварительный тест, формирующую интервенцию и контрольный итоговый тест; изменения в экспериментальной и контрольной группах оценивались посредством диагностических заданий, соответствующих критериям PISA. Внутренняя согласованность измерительного инструмента подтверждена показателем альфа Кронбаха=0,78. Начальное межгрупповое различие не было статистически значимым (p=0,682), тогда как основное различие после интервенции зафиксировано на уровне p<0,001, а показатель эффекта Cohen d составил 0,96; этот результат свидетельствует о более строгой значимости, чем критерий p<0,05. Полученные данные показывают, что систематическое включение заданий PISA в содержание образования усиливает доказательное мышление учащихся и деятельность самоконтроля. Научный вклад работы состоит в описании динамики читательской грамотности посредством объяснительной модели, объединяющей содержательные критерии, педагогический эксперимент и многоуровневый статистический анализ. В дальнейших исследованиях рекомендуется расширить длительное наблюдение в различных социокультурных средах.
Abstract. Students’ abilities to understand texts, evaluate evidence, and use metacognitive strategies are treated in PISA criteria as one integrated competence, yet the alignment of these components within educational content is not always maintained consistently. The study aimed to identify reading literacy dynamics through tasks aligned with PISA requirements and to substantiate the pedagogical effectiveness of content enriched by a competency-based approach. The research combined content-categorical analysis, a mixed explanatory sequential study, a mixed-effects linear model, and a multilevel hierarchical model in an integrated design. The three-stage pedagogical experiment included a diagnostic pretest, a formative intervention, and a control posttest; changes in the experimental and control groups were assessed through diagnostic tasks aligned with PISA criteria. The measurement instrument demonstrated internal consistency with Cronbach alpha=0.78. The initial between-group difference was not statistically significant (p=0.682), whereas the main post-intervention difference reached p<0.001, with Cohen d=0.96; this result indicates stronger significance than the p<0.05 criterion. The findings show that systematically embedding PISA tasks in educational content strengthens students’ evidence-based reasoning and self-monitoring activity. The study’s scientific contribution is an explanatory model of reading literacy dynamics that integrates content criteria, a pedagogical experiment, and multilevel statistical analysis. Future research should extend longitudinal observation across diverse sociocultural environments.