Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
Ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari tо‘plamida Respublikamiz o’qituvchilari, soha mutaxasislari, ilmiy tadqiqotchilar, magistrlar, talabalarning ilmiy maqolalari о‘rin olgan
MAKTAB O‘QUVCHILARIDA TAYANCH KOMPETENSIYALARNI FIZIK VA TEXNIK BILIMLAR INTEGRATSIYASI ASOSIDA RIVOJLANTIRISH METODIKASI
Annotatsiya (Abstract). Ushbu maqolada maktab o‘quvchilarining tayanch kompetensiyalarini fizik va texnik bilimlar integratsiyasi asosida rivojlantirish usul va uslublari, integratsiya g‘oyalari, integratsiyaning mohiyati hamda integratsiyalashgan darslar mazmuni tavsiflanilgan.
Kalit so‘zlar (Keywords): integratsiya, yondashuv, izchillik, muloqot, sintez, dastur, rivojlanish.
ГИЁҲВАНДЛИК ВОСИТАЛАРИ, УЛАРНИНГ АНАЛОГЛАРИ ЁКИ ПСИХОТРОП МОДДАЛАРНИ ЎТКАЗИШ МАҚСАДИНИ КЎЗЛАМАЙ ҚОНУНГА ХИЛОФ РАВИШДА ТАЙЁРЛАШ, ЖИНОЯТИНИНГ ЎЗИГА ХОС ХУСУСИЯТЛАРИ
Аннотация: Мақолада гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари ёки психотроп моддаларни ўтказиш мақсадини кўзламай қонунга хилоф равишда тайёрлаш, сақлаш ва бошқа ҳаракатлар билан боғлиқ жиноятларнинг криминологик ҳамда жиноят-ҳуқуқий хусусиятлари таҳлил қилинган. Шунингдек, мазкур жиноят таркибининг объектив ва субъектив белгилари ўрганилиб, қонунчиликни такомиллаштириш ва ушбу ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш юзасидан тегишли илмий-амалий таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқилган.
Калит сўзлар: гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар, аналоглар, қонунга хилоф равишда тайёрлаш, ўтказиш мақсадини кўзламасдан, жиноят-ҳуқуқий тавсиф, криминологик хусусиятлар.
KAMERAL SOLIQ TEKSHIRISHNI TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI
Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat byudjeti daromadlarini barqaror shakllantirish va soliq intizomini mustahkamlash davlat soliq organlari oldidagi ustuvor vazifalardan biri hisoblanadi. Mazkur vazifani samarali amalga oshirishda soliq nazoratining zamonaviy shakllaridan biri bo‘lgan kameral soliq tekshiruvi alohida ahamiyat kasb etadi. Kameral soliq tekshiruvi soliq to‘lovchining moliyaviy-xo‘jalik faoliyatini uning joylashgan manziliga chiqmagan holda, soliq organlari axborot tizimlarida mavjud ma’lumotlar, elektron soliq hisobotlari, elektron hisobvaraq-fakturalar, onlayn nazorat-kassa mashinalari, virtual kassalar hamda boshqa davlat organlarining axborot bazalaridan olingan ma’lumotlar asosida tahlil qilishni nazarda tutadi. Bunday yondashuv tekshiruv xarajatlarini kamaytirish, inson omilini qisqartirish, nazoratning shaffofligini ta’minlash hamda soliq xavflarini tezkor aniqlash imkonini bermoqda.
PROSPECTS FOR ENHANCING THE ROLE OF FOREIGN INVESTMENT IN UZBEKISTAN’S ECONOMIC GROWTH
Foreign direct investment (FDI) continues to play a decisive role in Uzbekistan's economic transformation and sustainable economic growth. Over the past several years, the country has implemented comprehensive structural reforms aimed at liberalizing the economy, improving the investment climate, strengthening private sector development, and integrating into the global economy. These reforms have significantly increased investor confidence and contributed to a steady rise in foreign capital inflows. According to the Ministry of Investment, Industry and Trade of Uzbekistan, total foreign investment reached USD 34.9 billion in 2024, representing an increase of approximately 18% compared to 2023. Of this amount, USD 11.9 billion consisted of foreign direct investment and foreign loans, while FDI accounted for 10.3% of GDP, compared with 7.9% in the previous year. This performance positioned Uzbekistan among the fastest-growing investment destinations in Central Asia despite the slowdown of global investment flows.
THEORETICAL FOUNDATIONS OF FOREIGN INVESTMENT AND ECONOMIC GROWTH
Foreign investment has become one of the most significant factors shaping economic development trajectories in the modern global economy. The deepening integration of national economies, the expansion of international trade, and the development of global financial markets have substantially intensified cross-border capital flows, transforming foreign investment (FDI) into a central instrument for stimulating economic growth, technological progress, and international economic cooperation. According to the joint methodology of the World Bank and the International Monetary Fund, foreign investment refers to investment equity flows in the reporting economy, comprising the sum of equity capital, reinvestment of earnings, and other capital. investment is a category of cross-border investment associated with a resident in one economy having control or a significant degree of influence on the management of an enterprise resident in another economy. Ownership of 10 percent or more of the ordinary shares of voting stock is the criterion for determining the existence of a investment relationship. This threshold allows FDI to be distinguished from portfolio investment, which is typically characterized by a lower degree of management participation and greater liquidity. [1] [1] World Bank (2024) Foreign Direct Investment — Glossary, World Development Indicators. Washington, D.C.: World Bank. Available at: https://databank.worldbank.org
JAMOAT TRANSPORTI XIZMATLARI SIFATIGA TA'SIR ETUVCHI OMILLARNI BAHOLASH (Urganch shahri misolida)
Annotatsiya: Mazkur maqolada Urganch shahri misolida jamoat transporti xizmatlari sifatiga ta'sir etuvchi asosiy omillar tizimli tarzda tahlil qilingan. Shahar aholisining kundalik harakatchanligini ta'minlashda jamoat transportining o'rni, uning samaradorligiga qo'yiladigan zamonaviy talablar va mavjud kamchiliklar ko'rib chiqilgan. Tadqiqotda xizmat sifatini baholashning umumiy nazariy modellari (jumladan, SERVQUAL yondashuvi) transport sohasiga moslashtirilgan holda qo'llanilib, jadval aniqligi, transport vositalarining texnik holati, xavfsizlik, narx siyosati, marshrutlar qamrovi va xodimlarning muomala madaniyati kabi omillarning yo'lovchilar qoniqishiga ta'siri o'rganilgan. Tahlil natijalari asosida Urganch shahrida jamoat transporti tizimini takomillashtirish bo'yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so'zlar: jamoat transporti, xizmat sifati, Urganch shahri, yo'lovchilar qoniqishi, transport infratuzilmasi, shahar harakatchanligi, marshrut tarmog'i.
TOVARLAR KONTRABANDASIGA QARSHI KURASHISHDA SAMARALI MEXANIZMLAR (UYALI ALOQA VOSITALARI MISOLIDA)
Annotatsiya. Ushbu tezisda Oʻzbekiston Respublikasida uyalı aloqa vositalari kontrabandasiga qarshi kurashish mexanizmlarining samaradorligi tahlil qilinadi. Statistik maʼlumotlar asosida soʻnggi yillarda aniqlangan huquqbuzarliklar dinamikasi, noqonuniy olib kirish sxemalari hamda ularning iqtisodiy taʼsiri oʻrganilgan. Xususan, bojxona organlari tomonidan bojxona nazoratini kuchaytirish, boj olinmaydigan meʼyorlarni qayta koʻrib chiqish, IMEI raqamlarini majburiy roʻyxatdan oʻtkazish tizimini joriy etish va axborot tizimlarini integratsiyalash orqali kontrabandaga qarshi samarali mexanizm shakllantirilgani asoslab berilgan.
Kalit soʻzlar. kontrabanda, bojxona nazorati, IMEI tizimi, mobil qurilmalar importi, bojxona toʻlovlari, raqamli deklaratsiya, iqtisodiy xavfsizlik, noqonuniy aylanma, xalqaro aeroportlar, bojxona islohotlari
SUG‘URTA TO‘LOVLARINI RAQAMLASHTIRISHNING TASHKILIY-IQTISODIY MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH
Annotatsiya. Tezisda sug‘urta to‘lovlarini raqamlashtirishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlari tahlil qilingan. Elektron murojaat, API integratsiyasi, sun’iy intellekt va avtomatlashtirilgan to‘lov vositalarining to‘lovlar tezkorligi, shaffofligi hamda operatsion samaradorligiga ta’siri yoritilgan. Sug‘urta to‘lovlari tizimini takomillashtirish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar: sug‘urta to‘lovlari, raqamlashtirish, tashkiliy-iqtisodiy mexanizm, InsurTech, sun’iy intellekt, API integratsiyasi, avtomatlashtirish, sug‘urta bozori..
O‘ZBEKISTON TASHQI SAVDOSINI RIVOJLANTIRISHDA RAQAMLI PLATFORMALARDAN FOYDALANISH ISTIQBOLLARI
Annotatsiya. Ushbu tezisda raqamli platformalarning O‘zbekiston tashqi savdosini rivojlantirishdagi o‘rni tahlil qilingan. Elektron tijorat, raqamli to‘lov va logistika platformalaridan foydalanish orqali eksport jarayonlarini tezlashtirish, tranzaksiya xarajatlarini kamaytirish hamda kichik biznesning xalqaro bozorlardagi ishtirokini kengaytirish yo‘nalishlari yoritilgan.
Kalit so‘zlar: raqamli platforma, tashqi savdo, elektron tijorat, eksport, transchegaraviy to‘lovlar, raqamli logistika, kichik biznes, xalqaro bozor
РОЛЬ МОБИЛЬНОГО ПРИЛОЖЕНИЯ ECONOLINGUA В СОВЕРШЕНСТВОВАНИИ ПРОФЕССИОНАЛЬНОЙ ЛЕКСИЧЕСКОЙ КОМПЕТЕНЦИИ СТУДЕНТОВ ЭКОНОМИЧЕСКОГО НАПРАВЛЕНИЯ
Аннотация: В статье раскрываются дидактические и методические возможности авторского мобильного приложения EconoLingua в совершенствовании профессиональной лексической компетенции студентов экономического направления при изучении английского языка. Проанализированы основные разделы приложения Learn, Practice, Test и Progress, а также учебный цикл, включающий этапы Case Study, Vocabulary, Lexical Practice, Web Quest, Solution и Progress Check. Определена роль интерактивных заданий в семантизации профессиональной экономической терминологии, её закреплении в контексте, применении в проблемных ситуациях, осуществлении самоконтроля и коррекции ошибок. Обосновано, что EconoLingua объединяет аудиторное обучение, самостоятельную работу и цифровой контроль в единой методической системе.
Ключевые слова: EconoLingua, мобильное обучение, профессиональная лексическая компетенция, экономическая терминология, ESP, case-study, Web Quest, интерактивные упражнения, цифровой контроль.
SΟLIQ TIZIMIDA SΟLIQ BAZASI ΟRQALI XUFYΟNA IQTISΟDIYΟTNI ANIQLASH VA UNI QISQARTIRISH AMALIYΟTINING TAHLILI
Annotasiya. Mazkur maqolada respublikamizda so‘nggi yillarda mamlakatda soliq va moliya sohalarida tadbirkorlik faoliyatini yuritish uchun qulay shart-sharoitlar yaratish, investitsiya muhitini yaxshilash hamda biznes doiralarining ishonchini yanada mustahkamlashga qaratilgan keng ko‘lamli islohotlar yoritilgan. Shu bilan birga, iqtisodiyotda yashirin aylanma savdo va umumiy ovqatlanish, avtotransportda tashish, uy-joy qurilishi va ta’mirlash, turarjoy xizmatlarini ko‘rsatish kabi sohalar o‘rganilib, xorij tajribasi, mamlakatimizda uni qo‘llash bo‘yicha ilmiy-amaliy xulosa va takliflar shakllantirilgan.
Kalit so‘zlar: soliq tushumlari, tahlika-tahlil, xavflar, samaradorlik, raqamli platforma, usullar va vositalar, ilg‘or axborot-kommunikasiya texnologiyalari, tahlil, optimallashtirish, soliq imtiyozlari, soliq stavkasi.
O‘ZBEKISTONDA INKLYUZIV TA’LIM OLISH HUQUQINI TA’MINLASHNING KONSTITUTSIYAVIY-HUQUQIY MEXANIZMLARI
Alohida ta’lim ehtiyojlariga ega bo‘lgan bolaning ta’lim olish huquqi kamdan-kam hollarda ochiq rad etiladi. Amaliyotda bu huquqning mazmuni boshqacha yo‘l bilan torayadi: bola maktabga rasman qabul qilinadi, biroq unga moslashtirilgan o‘quv dasturi va yordamchi pedagog ajratilmaydi; bino mavjud bo‘ladi, lekin unga kirish uchun pandus, moslashtirilgan sanitariya sharoiti va maxsus o‘quv vositalari bo‘lmaydi; eng yaqin umumta’lim maktabi o‘rniga bolaga uydan uzoqdagi maxsus muassasa yoki uyda yakka tartibda o‘qitish taklif etiladi. Har bir bunday holatda ta’lim olish huquqi formal jihatdan saqlanib qoladi, biroq uning real mazmuni - sifat, hamma uchun ochiqlik va moddiy jihatdan yetib borish imkoniyati - yo‘qqa chiqariladi. Shu sababli inklyuziv ta’limga oid konstitutsiyaviy tahlil “bola biror joyda o‘qiyaptimi” degan savol bilan cheklanishi mumkin emas: u bolaning boshqalar bilan teng asosda, o‘zi yashaydigan mahallada, moslashtirilgan sharoitda va sifatli ta’lim olayotganini tekshirishi lozim. Inklyuziv ta’lim davlatning xayrixohligi yoki imtiyoz emas, balki Konstitutsiya va xalqaro shartnomalardan kelib chiqadigan, davlat zimmasiga aniq va bajarilishi majburiy yuklamalar yuklovchi huquqiy talabdir.
МОРБИД СЕМИЗЛИКДА ТАКРОРИЙ МИОКАРД ИНФАРКТИДА МИОКАРД ВА ҚОН ТОМИРЛАРНИНГ ПАТОМОРФОЛОГИЯСИ
Аннотация: Ҳозирги кунда тана вазни ошган контингентларда юрак-қон томир касалликлари ва уларнинг оғир асоратлари бўлган миокард инфаркти глобал миқёсда аҳоли ногиронлиги ва ўлим кўрсаткичларининг етакчи сабабларидан биридир. Семизлик ва морбид семизлик эса бу жараёнларни кескин тезлаштирувчи хавф омили ҳисобланади. ЖССТ ва Халқаро семизлик федерациясининг маълумотларига кўра, АҚШ да умумий семизлик сони 40.3%–42.4% ни, морбид семизлик эса 9.4%–9.7% ни ташкил этади. Европа давлатларида катта ёшли аҳолининг 59%–60% семизликдан азият чекиб, йиллик ўлим ҳолатларининг қарийб 13% ортиқча вазн ва семизлик келтириб чиқарган асоратларга тўғри келади. МДҲ минтақасида ортиқча вазн 50%–55%, умумий семизлик 22%–26% ни ташкил этиб, ўлим хавфини 20%–25% га оширади. Россия Федерациясида семизлик 24.3%–25.0% бўлиб, морбид семизлик 35 млн ортиқ одамда аниқланган. Ўзбекистон Республикасида эса умумий семизлик 27.8%–30.6%, морбид семизлик эса 4%–5% атрофида баҳоланиб, мамлакатда 6 миллиондан ортиқ катта ёшли аҳолида семизлик ва шундан 271 мингдан ортиғида морбид семизлик қайд этилган. Республикада йиллик умумий ўлимларнинг 55%–60% юрак-қон томир патологияларига тўғри келади.
Калит сўзлар: Морбид семизлик, миокард инфаркти, репаратив регенерация, неоангиогенез, морфогенез, чандиқланиш.
O’ZBEKISTONDA EKOLOGIK XAVFSIZLIKNI TA’MINLASHNING DOLZARB MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
Annotatsiya: Ushbu maqolada, O‘zbekistonda ekologik xavfsizlikni ta’minlash bilan bog‘liq dolzarb muammolar, ularning kelib chiqish sabablari hamda mavjud muammolarni bartaraf etish yo‘llari tahlil qilinadi. Shuningdek, atrof-muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va ekologik barqaror rivojlanishni ta’minlash bo‘yicha taklif va tavsiyalar beriladi.
Kalit so’zlar: ekologik xavfsizlik, atrof-muhit, iqlim o‘zgarishi, Orolbo‘yi, suv resurslari, biologik xilma-xillik, chiqindilar, yashil iqtisodiyot.
TURK VA O‘ZBEK TILLARIDA NATO HARBIY TERMINLARINING ADAPTATSIYASI VA STANDARTLASHUVI
Annotatsiya. Ushbu maqolada NATO harbiy terminlarining turk va o‘zbek tillariga kirib kelish jarayonlari, ularning leksik, fonetik-grafik, morfologik hamda semantik adaptatsiyasi tahlil qilinadi. Tadqiqotda NATOning rasmiy terminologik bazalari (AAP-06, AAP-47, NATOTerm) hamda Turkiya va O‘zbekiston harbiy terminologiyasida qo‘llanayotgan terminlar qiyosiy tahlil qilinadi. Natijalar NATO terminlarini milliy tillarga moslashtirishda turk tilida standartlashtirish darajasi yuqori, o‘zbek tilida esa adaptatsiya jarayoni davom etayotganligini ko‘rsatadi. Maqolada NATO terminlarini standartlashtirishning lingvistik tamoyillari hamda o‘zbek harbiy terminologiyasini xalqaro standartlarga uyg‘unlashtirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar: NATO, harbiy terminologiya, adaptatsiya, standartlashuv, turk tili, o‘zbek tili, terminologiya, NATOTerm, AAP-06, STANAG.
МЕЖДУНАРОДНЫЙ ОПЫТ МЕХАНИЗМОВ УПРАВЛЕНИЯ ОПТИМИЗАЦИЕЙ ПРОЦЕССОВ ОРГАНИЗАЦИОННОЙ СТРУКТУРЫ КОММЕРЧЕСКИХ БАНКОВ
Аннотация. В тезисе исследуются современные международные механизмы управления оптимизацией процессов организационной структуры коммерческих банков. Рассмотрены подходы Европейского союза, Великобритании, США, Сингапура, Японии и Нидерландов, основанные на процессном управлении, централизации сервисных функций, разграничении бизнес- и контрольных подразделений, цифровой трансформации, Agile-управлении и оптимизации филиальной сети. Систематизированы преимущества и ограничения международных моделей, предложен авторский механизм их адаптации к условиям банковской системы Республики Узбекистан.
Ключевые слова: коммерческий банк, организационная структура, оптимизация процессов, корпоративное управление, цифровая трансформация, Agile, Shared Service Center, риск-менеджмент.
SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA MIGRATSIYANI BOSHQARISHNING ZAMONAVIY KONSEPTUAL MODELI
So‘nggi yillarda dunyoda migratsiya jarayonlari tobora murakkablashib, ularni boshqarishda zamonaviy raqamli texnologiyalarni qo‘llash zarurati ortib bormoqda. Birlashgan Millatlar Tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yilda xalqaro migrantlar soni 304 million nafardan oshgan bo‘lib, bu global boshqaruv tizimlari oldiga yangi vazifalarni qo‘ymoqda. Migratsiya oqimlarining o‘sishi, mehnat bozoridagi tezkor o‘zgarishlar hamda noqonuniy migratsiya xavfining ortishi davlatlardan boshqaruvning innovatsion mexanizmlarini joriy etishni talab etmoqda [1] . Raqamli iqtisodiyot sharoitida sun’iy intellekt davlat boshqaruvining deyarli barcha yo‘nalishlariga kirib bormoqda. Xususan, migratsiyani boshqarishda sun’iy intellekt katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash, migratsiya oqimlarini prognozlash, hujjatlarni avtomatik tekshirish, migrantlarni mehnat bozori ehtiyojlariga moslashtirish hamda xavflarni oldindan aniqlash imkonini beradi. Shu sababli ko‘plab rivojlangan davlatlarda sun’iy intellekt migratsiya siyosatining muhim tarkibiy qismiga aylanmoqda [2] . Xalqaro Migratsiya Tashkiloti (IOM) ekspertlari sun’iy intellekt migratsiya siyosatini samaraliroq tashkil etish imkoniyatini yaratishini, biroq algoritmik xolislik, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish va inson huquqlarini ta’minlash masalalari doimo nazorat ostida bo‘lishi zarurligini ta’kidlaydilar. Sun’iy intellekt inson tomonidan qabul qilinadigan boshqaruv qarorlarini to‘ldiruvchi vosita sifatida qaralishi lozim [3] . Migratsiyani boshqarish nazariyasi uzoq vaqt davomida klassik iqtisodiy yondashuvlarga tayangan bo‘lsa-da, XXI asrda ma’lumotlarga asoslangan boshqaruv (Data-driven Governance) konsepsiyasi tobora ustuvor ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu yondashuv boshqaruv qarorlarini statistik ma’lumotlar, real vaqt rejimidagi axborot oqimlari va sun’iy intellekt algoritmlari asosida qabul qilishni nazarda tutadi. Ayniqsa, katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish orqali migratsiya tendensiyalarini oldindan prognozlash zamonaviy migratsiya siyosatining muhim yo‘nalishiga aylangan. Ana Beduschi va Marie McAuliffe migratsiyani boshqarishda sun’iy intellektdan foydalanishning asosiy yo‘nalishlarini vizalarni rasmiylashtirish, biometrik identifikatsiya, chegara nazorati, boshpana berish bo‘yicha qarorlarni qo‘llab-quvvatlash hamda migratsiya ma’lumotlarini tahlil qilish bilan bog‘laydi. Mualliflarning fikricha, sun’iy intellekt davlat organlariga katta hajmdagi axborotni qisqa vaqt ichida qayta ishlash imkonini beradi, biroq algoritmlar ustidan inson nazoratini saqlab qolish zarur [4] .
GANDBOLCHILARNI HARAKAT REAKSIYASINI OSHIRISH USULLARINI QO‘LLASH TEXNOLOGIYASI
Annotatsiya: Ushbu maqolada gandbolchilarni tayyorlash jarayonida harakat reaksiyasini rivojlantirishning nazariy va amaliy jihatlari yoritilgan. Harakat reaksiyasining sport natijalariga ta’siri, uni takomillashtirishga qaratilgan zamonaviy mashg‘ulot vositalari hamda maxsus mashqlar tizimi tahlil qilingan. Tadqiqot davomida pedagogik tajriba-sinov ishlari tashkil etilib, tajriba guruhida harakat reaksiyasini oshirishga yo‘naltirilgan mashg‘ulot texnologiyasi qo‘llanildi. Olingan natijalar maxsus mashqlarni muntazam qo‘llash sportchilarning reaksiya tezligi, qaror qabul qilish qobiliyati va o‘yin samaradorligini sezilarli darajada yaxshilashini ko‘rsatdi. Tadqiqot natijalari gandbolchilarni tayyorlash tizimida zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo‘llash samaradorligini asoslaydi.
Kalit so‘zlar: gandbol, harakat reaksiyasi, reaksiya tezligi, sport tayyorgarligi, mashg‘ulot texnologiyasi, sensor-motor reaksiya, tezkorlik, koordinatsiya, pedagogik tajriba.
MASOFAVIY TA’LIMDA O‘Z-O‘ZINI NAZORAT QILISHNI RIVOJLANTIRISHGA QARATILGAN INNOVATSION PEDAGOGIK YONDASHUVLAR
Annotatsiya: Maqolada masofaviy ta’lim tizimida talabalarning o‘z-o‘zini nazorat qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan innovatsion pedagogik yondashuvlar tahlil qilingan. Metakognitiv, adaptiv va loyiha asosida ta’lim yondashuvlarining o‘quv jarayonidagi ahamiyati yoritilib, ularning ta’lim samaradorligini oshirishdagi roli asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar: innovatsion pedagogika, masofaviy ta’lim, o‘z-o‘zini nazorat qilish, adaptiv ta’lim, elektron portfolio, loyiha asosida ta’lim
RAQAMLI TA’LIM TEXNOLOGIYALARINING TALABALAR KOMPETENTLIGINI RIVOJLANTIRISHDAGI XILMA-XIL IMKONIYATLARI
Annotatsiya: Mazkur tezisda zamonaviy oliy ta’lim tizimida raqamli ta’lim texnologiyalarining talabalarning bilim, ko‘nikma va kompetentligini rivojlantirishdagi imkoniyatlari tahlil qilingan. Unda o‘quv boshqaruv tizimlari (LMS), sun’iy intellektga asoslangan intellektual o‘qitish tizimlari (ITS), kasbiy simulyatsiya dasturlari, mobil va bulutli platformalar, adaptiv dasturiy ta’minot hamda raqamli savodxonlikning ta’lim jarayonidagi ahamiyati yoritilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, raqamli texnologiyalardan samarali foydalanish nafaqat alohida vositalarni qo‘llashga, balki ularni yagona ta’lim muhiti sifatida integratsiyalashga ham bog‘liq. Bunday yondashuv talabalarning raqamli kompetentligini va kasbiy ko‘nikmalarini kompleks rivojlantirish imkonini beradi.
Kalit so‘zlar: raqamli ta’lim, raqamli kompetentlik, LMS, sun’iy intellekt, intellektual o‘qitish tizimi, adaptiv ta’lim, simulyatsiya texnologiyalari, mobil ta’lim, bulut texnologiyalari.
O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING QIYOSIY TAHLILI HAMDA ULARNI TARJIMA QILISH MUAMMOLARI
Annotatsiya: Ushbu maqolada o‘zbek va ingliz tillaridagi frazeologik birliklarning o‘ziga xos xususiyatlari, ularning semantik, strukturaviy va madaniy jihatdan o‘xshash hamda farqli tomonlari qiyosiy tahlil qilinadi. Shuningdek, frazeologik birliklarni tarjima qilish jarayonida uchraydigan asosiy muammolar va ularni bartaraf etish usullari yoritiladi. Tadqiqot natijalari frazeologizmlarni tarjima qilishda ekvivalentlik, milliy-madaniy xususiyatlar hamda kontekstning muhim o‘rin tutishini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar: frazeologiya, frazeologik birlik, qiyosiy tahlil, tarjima, ekvivalentlik, o‘zbek tili, ingliz tili, idiomalar.
XORAZM VILOYATI SHEVALARIDA TASKIN BERISH MAZMUNIDAGI IJOBIY ISTAK BIRLIKLARINING LINGVOKULTUROLOGIK TADQIQI
Annotatsiya. Ushbu maqolada Xorazm viloyati o‘zbek shevalari tizimida inson ruhiyatiga madad berish, og‘ir damlarda dalda bo‘lish maqsadida qo‘llaniladigan ijobiy istak birliklari tadqiq etiladi. Maqolada aza marosimlari, bemor ko‘rish va hayotiy qiyinchiliklar vaqtida aytiladigan olqishlar hamda tasalli so‘zlarining leksik-semantik va pragmatik xususiyatlari tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar: dialektologiya, Xorazm shevasi, taskin birliklari, tasalli, lingvokulturologiya, etika, o‘g‘uz lahjasi.
ARTIFICIAL INTELLIGENCE IS REPLACING LANGUAGE TEACHING APPROACHES: ARE TRADITIONAL ESL METHODOLOGIES BECOMING OBSOLETE IN HIGHER EDUCATION?
Abstract. The rapid integration of artificial intelligence into higher education has significantly transformed English as a Second Language instruction. AI-powered tools such as intelligent chatbots, automated writing evaluators, adaptive learning systems, speech-recognition applications, and machine translation platforms provide learners with immediate feedback, personalised practice, and continuous access to language support. These developments have raised a controversial question: are traditional ESL methodologies becoming obsolete in university education? This paper critically examines the relationship between artificial intelligence and established approaches such as Grammar-Translation, Communicative language teaching, Task-based language teaching, the Direct method, and the Lexical approach. It argues that AI is not simply replacing traditional methodologies but is changing their functions, implementation, and relevance. Therefore, the future of ESL education lies not in the disappearance of established approaches but in the development of hybrid, human-centred, and technologically supported pedagogical models.
Keywords: artificial intelligence, ESL methodology, higher education, traditional teaching approaches, AI-assisted language learning, communicative language teaching, task-based learning, teacher role, personalised learning, hybrid pedagogy
JUN XOMASHYOSINI TITISH-TOZALASH USKUNASINI TAKOMILLASHTIRISH BO‘YICHA OLIB BORILGAN IZLANISHLAR TAHLILI
Annotatsiya: Bu maqolada mahalliy qo‘y junini titish-tozalash uskunasini takomillashtirish, resurstejamkor, samaradorligi yuqori bo‘lgan uskuna ishlab chiqish bo‘yicha ilmiy izlanishlar olib borilgan.
АНТИФОСФОЛИПИД СИНДРОМИДА ЙЎЛДОШ ВА ЭНДОМЕТРИЙДА VEGF ВА CD56 МАРКЕРЛАРИНИНГ ИММУНОГИСТОКИМЁВИЙ ТАВСИФИ
Резюме. Антифосфолипид синдроми (АФС) такрорий ҳомила тушишининг муҳим сабабларидан бири бўлиб, йўлдошда ангиогенез жараёнларининг бузилиши билан кечади [1,4]. Ушбу тадқиқотнинг мақсади АФС туфайли ҳомила тушиши кузатилган аёлларда йўлдош тўқимасида қон-томир ўсиш омили (VEGF) экспрессиясини иммуногистокимёвий баҳолашдан иборат бўлди. Тадқиқотда йўлдош тўқимасидан тайёрланган парафин блокларида иммуногистокимёвий бўяш усули қўлланилди, натижалар QuPath дастури ёрдамида ярим миқдорий ва H-score усуллари асосида таҳлил қилинди [2,3]. Олинган натижалар АФС билан боғлиқ ҳомила тушиши ҳолатларида VEGF экспрессиясининг сезиларли пасайиши, ангиогенезнинг сусайиши ва плацентар васкуляризациянинг бузилишини кўрсатди. VEGF экспрессиясининг пасайиши плацентар етишмовчилик ва репродуктив йўқотишлар ривожланишининг муҳим патогенетик механизми эканлиги аниқланди.
Калит сўзлар: антифосфолипид синдроми, VEGF, ангиогенез, CD-56, такрорий ҳомила тушиши, плацентар етишмовчилик.
JANRGA ASOSLANGAN YONDASHUVNING NAZARIY ASOSLARI HAMDA XORIJIY VA MILLIY TAJRIBASI
Annotatsiya. Ushbu maqolada janrga asoslangan yondashuvning nazariy-metodologik asoslari, uning yozma nutqni o‘qitishdagi rivojlanish bosqichlari hamda xorijiy va milliy (O‘zbekiston, MDH) ta’lim tizimlaridagi qo‘llanilish tajribasi tahlil qilinadi. Jarayon-janr yondashuvi, janr tahlili nazariyasi va akademik yozuvni o‘qitishning qiyosiy modellariga tayangan holda, maqolada xorijiy va mahalliy amaliyot o‘rtasidagi farqlar hamda ularni bartaraf etish yo‘llari ko‘rsatiladi.
Kalit so‘zlar: janrga asoslangan yondashuv, jarayon-janr modeli, akademik yozuv, xorijiy tajriba, milliy tajriba, sillabus tahlili.
“TEMUR TUZUKLARI” INGLIZCHA TARJIMASIDA QABILA NOMLARINING LINGVOKULTUROLOGIK TRANSFERI VA TARIXIY-REFERENSIAL EKVIVALENTLIGI
Annotatsiya. Mazkur tezisda “Temur Tuzuklari” asarining inglizcha tarjimasida qabila nomlarining berilish xususiyatlari lingvokulturologik va tarjimashunoslik nuqtayi nazaridan tahlil qilinadi. Qabila nomlari tarixiy matnda muayyan etnik guruhni bildiruvchi oddiy onomastik birliklar sifatida emas, balki xalqning tarixiy xotirasi, ijtimoiy-siyosiy tuzilishi, madaniy identifikatsiyasi va milliy dunyoqarashini aks ettiruvchi lingvomadaniy birliklar sifatida namoyon bo‘lishi asoslab beriladi. Tadqiqotda qabila nomlarining ingliz tiliga transliteratsiya, transkripsiya, grafik moslashtirish, tarixiy shaklni saqlash, standartlashtirish va izohlash kabi tarjima strategiyalari orqali o‘girilishi ko‘rib chiqiladi. Asliyatdagi etnonimik birliklar bilan inglizcha tarjima variantlari o‘rtasidagi fonetik-grafik, semantik va referensial tafovutlar aniqlanib, ularning tarixiy shaxslar, qabilalar va muayyan ijtimoiy guruhlarni to‘g‘ri identifikatsiya qilishga ta’siri baholanadi. Shuningdek, xalqaro tarixshunoslikda barqarorlashgan shakllardan foydalanish qabila nomlarining tanib olinuvchanligi va tarixiy-referensial ekvivalentligini ta’minlashning muhim sharti ekanligi ko‘rsatib beriladi. Maqola yakunida qabila nomlarini tarjima qilishda milliy-madaniy xususiyat, tarixiy aniqlik va zamonaviy ilmiy transliteratsiya tamoyillarini uyg‘unlashtirishga doir amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Kalit so‘zlar: “Temur Tuzuklari”, inglizcha tarjima, qabila nomlari, etnonim, lingvokulturologik transfer, tarixiy-referensial ekvivalentlik, transliteratsiya, transkripsiya, tarixiy autentiklik, madaniy identifikatsiya, onomastik birlik, tarjima strategiyasi.
“TEMUR TUZUKLARI” INGLIZCHA TARJIMASIDA TARIXIY NOMLARNI STANDARTLASHTIRISH MEZONLARI
Annotasiya. Mazkur tezisda “Temur Tuzuklari” asarining inglizcha tarjimasida uchraydigan tarixiy nomlarni standartlashtirish masalasi tarjimashunoslik, onomastika va lingvokulturologiya nuqtayi nazaridan tadqiq etiladi. Tarixiy nomlar tarkibiga kiruvchi etnonimlar, qabila nomlari, antroponimlar, toponimlar, hukmdorlik unvonlari hamda diniy-ijtimoiy maqom birliklarining ingliz tilida qayta ifodalanish xususiyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda tarixiy nomlarni tarjima qilishda qo‘llanadigan transliteratsiya, transkripsiya, grafik-fonetik moslashtirish, normallashtirish, xalqaro standart shakldan foydalanish va izohli tarjima strategiyalarining samaradorligi baholanadi.
Kalit so‘zlar: tarixiy nom, onomastik birlik, standartlashtirish, transliteratsiya, transkripsiya, normallashtirish, tarixiy-referensial ekvivalentlik, grafik izchillik, xalqaro tanib olinuvchanlik, tarixiy autentiklik, lingvokulturologik transfer.
“TEMUR TUZUKLARI” INGLIZCHA TARJIMASIDA DINIY UNVONLAR VA IJTIMOIY MAQOM BIRLIKLARINING BERILISHI
Annotatsiya. Mazkur tezisda “Temur Tuzuklari” asarining inglizcha tarjimasida diniy unvonlar va ijtimoiy maqomni ifodalovchi birliklarning qayta berilish xususiyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda sayyid, shayx, ulama, qozi, mufti, pir, darvesh, xoja, amir, bek, xon, xoqon va vazir kabi birliklarning tarixiy, diniy, siyosiy va ijtimoiy mazmuni ochib beriladi. Ushbu birliklarni ingliz tiliga tarjima qilishda transliteratsiya, tarixiy ekvivalent, tavsifiy tarjima, kontekstual almashtirish va izohlash strategiyalaridan foydalanish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Tahlil natijasida diniy unvon va ijtimoiy maqom birliklarini umumiy ma’noli inglizcha so‘zlar bilan almashtirish ularning institutsional, nasabiy va madaniy mazmunining qisqarishiga olib kelishi aniqlanadi. Shu sababli xalqaro tarixshunoslikda barqarorlashgan khan, khagan, vizier, dervish, mufti kabi shakllardan foydalanish, milliy xususiyatga ega birliklarni esa transliteratsiya va qisqa izoh asosida berish maqsadga muvofiqligi asoslanadi. Mazkur yondashuv tarjimada tarixiy aniqlik, terminologik izchillik va madaniy ekvivalentlikni ta’minlashga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: “Temur Tuzuklari”, inglizcha tarjima, diniy unvon, ijtimoiy maqom, tarixiy birlik, transliteratsiya, tavsifiy tarjima, kontekstual ekvivalent, tarixiy ekvivalentlik, madaniy xususiyat, terminologik izchillik, standartlashtirish.
LALMIKORLIKNING QIR-ADIRLIK MINTAQASIDA QATTIQ BUG’DOY RIVOJLANISHI FAZALARINING EKISH MUDDATLARI, ME’YORLARI VA NAV XUSUSIYATLARIGA BOG’LIQLIGI
Annotatsiya. Maqolada Oʻzbekiston respublikasi Qashqadaryo viloyatining qurgʻoqchil sharoitida qattiq bugʻdoyning rivojlanish fazalari davomiyligiga ekish muddati, meʼyorlari va nav xususiyatlarining taʼsiri yoritilgan.
Kalit so’zlar: qattiq bo’g’doy, Javoxir, Mingchinor, Langar, Yoqut-2014, lalmikor yerlar, unib chiqish, tuplash, naychalash, o’sish davri.