O‘ZBEK TILIDA ZAMON VA ASPEKT MUNOSABATINING KOGNITIV-FUNKSIONAL TALQINI

Abstract

Maqolada o‘zbek tilida zamon va aspekt kategoriyalarining o‘zaro munosabati kognitiv-funksional yondashuv asosida tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi fe’l shakllari orqali ifodalanadigan vaqt, davomiylik, tugallanganlik, takroriylik, natijaviylik va odatiylik ma’nolarining nutqdagi funksional xususiyatlarini aniqlashdan iborat. Maqolada tavsifiy, qiyosiy, semantik-funksional va kontekstual tahlil metodlaridan foydalanildi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek tilida zamon shakllari faqat voqea vaqtini ko‘rsatib qolmay, balki harakatning kechish tarzi, so‘zlovchi pozitsiyasi va kommunikativ maqsadini ham ifodalaydi. Masalan, -di, -gan, -yapti, -ar, -ardi kabi shakllar turli kontekstlarda aspektual va modal-pragmatik ma’no hosil qilishi mumkin. Tadqiqot natijalari o‘zbek tili grammatikasida zamon va aspektni alohida emas, balki o‘zaro bog‘liq semantik-funksional tizim sifatida talqin qilish zarurligini ko‘rsatadi. Maqola o‘zbek tilshunosligida fe’l semantikasi, grammatik kategoriya va kognitiv grammatika masalalarini chuqurroq o‘rganishga xizmat qiladi