ШИРИН ҚАЛАМПИРНИНГ ОЧИҚ МАЙДОНЛАРДА ЕТИШТИРИШГА МОС F1 ДУРАГАЙЛАРИНИ ЯРАТИШДА ГЕНОМИК СЕЛЕКЦИЯ (GENOMIC SELECTION) НИ ҚЎЛЛАШНИНГ МОҲИЯТИ ВА АФЗАЛЛИКЛАРИ

Abstract

Аннотация. Ширин қалампир (Capsicum annuum L.) Ўзбекистоннинг очиқ майдонларида етиштириладиган асосий сабзавот экинларидан бири ҳисобланади. Унинг ҳосилдорлиги, мева йириклиги ва девор қалинлиги, эрта пишарлиги ҳамда иссиқлик, қурғоқчилик ва шўрланишга чидамлилиги кўп сонли, аксарияти кичик таъсирга эга локуслар билан бошқариладиган полиген белгилардир. Анъанавий фенотипик танлаш ва алоҳида маркерларга асосланган селекция (MAS) бундай белгиларни етарли даражада самарали яхшилаш имконини бермайди. Мазкур мақолада геномик селекциянинг (Genomic Selection, GS) назарий-методологик асослари, башорат моделлари ва генотиплаш платформалари таҳлил қилиниб, технологияни ширин қалампирнинг очиқ майдон шароитига мослашган F1 дурагайларини яратишда қўллаш имкониятлари асосланган. Жаҳон адабиётлари таҳлили Capsicum spp. да мева белгилари бўйича башорат аниқлиги RKHS модели ёрдамида 0,73–0,84 ни, капсаициноидлар миқдори бўйича GWAS маркерлари қатъий эффект сифатида киритилганда 0,69 ни ташкил этишини кўрсатади; ота-она линияларининг генотипи асосида F1 авлод фенотипини имитация қилишда башорат қилинган ва кузатилган қийматлар ўртасидаги корреляция 0,833–0,908 га етган. Бу натижалар n та ота-она линиясидан ҳосил бўлувчи n(n–1)/2 та дурагай комбинациясини in silico саралаш ва фақат энг истиқболли 3–5 фоизини далада синаш имконини беради. GS ни жорий этиш селекция циклини 8–10 йилдан 3–4 йилгача қисқартириб, йиллик генетик ютуқни, селекционер тенгламасидан келиб чиқиб, 1,5–2,5 баробар оширишга хизмат қилади. Мақолада, шунингдек, технологияни Ўзбекистон шароитида босқичма-босқич жорий этиш йўл харитаси ва унинг ташкилий-иқтисодий чекловлари муҳокама этилган.

Abstract. Sweet pepper (Capsicum annuum L.) is one of the principal vegetable crops grown in the open fields of Uzbekistan. Its yield, fruit size and pericarp thickness, earliness, and tolerance to heat, drought and salinity are polygenic traits governed by numerous loci of predominantly small effect. Conventional phenotypic selection and single-marker-assisted selection (MAS) are insufficiently effective for improving such traits. This paper analyses the theoretical and methodological foundations of genomic selection (GS), its prediction models and genotyping platforms, and substantiates the opportunities for applying this technology to the development of sweet pepper F1 hybrids adapted to open-field conditions. A review of the international literature shows that in Capsicum spp. prediction accuracies of 0.73–0.84 have been achieved for fruit traits using RKHS models, and up to 0.69 for capsaicinoid content when GWAS-derived markers are fitted as fixed effects; correlations between simulated and observed values reached 0.833–0.908 when F1 phenotypes were simulated solely from parental genotypes. These results make it possible to rank in silico all n(n–1)/2 hybrid combinations derived from n parental lines and to field-test only the most promising 3–5 per cent. Implementation of GS shortens the breeding cycle from 8–10 to 3–4 years and, according to the breeder's equation, increases the annual genetic gain by a factor of 1.5–2.5. A stepwise roadmap for introducing the technology under the conditions of Uzbekistan, together with its organisational and economic constraints, is also discussed.