O‘ZBEK TILIDA SO‘Z TARTIBINING INFORMATSION STRUKTURA BILAN BOG‘LIQLIGI: TEMA VA REMA MUNOSABATI (ZAMONAVIY TARAQQIYOT VA FAN: 21-ASR YONDASHUVLARI, 2026)
Maqolada o‘zbek tilida so‘z tartibining informatsion struktura bilan bog‘liqligi tema va rema munosabati asosida tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi o‘zbek gapida so‘zlarning joylashuvi faqat sintaktik tartib emas, balki axborotni taqsimlash, ma’lum va yangi ma’no qismlarini ajratish, kommunikativ urg‘u berish vositasi ekanini ko‘rsatishdan iborat. Maqolada tavsifiy, qiyosiy, funksional-semantik va kontekstual tahlil metodlaridan foydalanildi. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek tilida odatiy SOV tartibi neytral axborot berishda faol bo‘lsa, inversiya, oldinga chiqarish, takror va urg‘u orqali rema ajratiladi, tema esa ko‘pincha oldingi kontekst bilan bog‘lanadi. Tadqiqotda tema-rema munosabatining nutqiy maqsad, matn bog‘liqligi va tinglovchiga ta’sir qilishdagi vazifalari yoritildi. Maqola natijalari o‘zbek sintaksisi, matn lingvistikasi, kommunikativ grammatika va akademik yozuvni o‘qitishda amaliy ahamiyatga ega.
Keywords: so‘z tartibi, informatsion struktura, tema, rema, aktual bo‘linish, kommunikativ urg‘u, sintaksis, inversiya, kontekst, matn koherensiyasi.