O‘ZBEKISTONDA INKLYUZIV TA’LIM OLISH HUQUQINI TA’MINLASHNING KONSTITUTSIYAVIY-HUQUQIY MEXANIZMLARI
Abstract
Alohida ta’lim ehtiyojlariga ega bo‘lgan bolaning ta’lim olish huquqi kamdan-kam hollarda ochiq rad etiladi. Amaliyotda bu huquqning mazmuni boshqacha yo‘l bilan torayadi: bola maktabga rasman qabul qilinadi, biroq unga moslashtirilgan o‘quv dasturi va yordamchi pedagog ajratilmaydi; bino mavjud bo‘ladi, lekin unga kirish uchun pandus, moslashtirilgan sanitariya sharoiti va maxsus o‘quv vositalari bo‘lmaydi; eng yaqin umumta’lim maktabi o‘rniga bolaga uydan uzoqdagi maxsus muassasa yoki uyda yakka tartibda o‘qitish taklif etiladi. Har bir bunday holatda ta’lim olish huquqi formal jihatdan saqlanib qoladi, biroq uning real mazmuni - sifat, hamma uchun ochiqlik va moddiy jihatdan yetib borish imkoniyati - yo‘qqa chiqariladi. Shu sababli inklyuziv ta’limga oid konstitutsiyaviy tahlil “bola biror joyda o‘qiyaptimi” degan savol bilan cheklanishi mumkin emas: u bolaning boshqalar bilan teng asosda, o‘zi yashaydigan mahallada, moslashtirilgan sharoitda va sifatli ta’lim olayotganini tekshirishi lozim. Inklyuziv ta’lim davlatning xayrixohligi yoki imtiyoz emas, balki Konstitutsiya va xalqaro shartnomalardan kelib chiqadigan, davlat zimmasiga aniq va bajarilishi majburiy yuklamalar yuklovchi huquqiy talabdir.
References
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi (2023-yil 30-aprelda umumxalq referendumida qabul qilingan yangi tahriri), 19, 50, 51, 52, 57-moddalar // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/docs/-6445145.
2. O‘zbekiston Respublikasining 2020-yil 23-sentyabrdagi O‘RQ-637-son “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni, 20-modda // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi (lex.uz).
3. O‘zbekiston Respublikasining 2020-yil 15-oktyabrdagi O‘RQ-568-son “Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida”gi Qonuni // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi (lex.uz).
4. Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiya (Nyu-York, 2006-yil 13-dekabr), 24-modda; O‘zbekiston Respublikasi tomonidan 2021-yilda ratifikatsiya qilingan // United Nations Treaty Collection.
5. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 12-oktyabrdagi 638-son “Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim berishga oid normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash to‘g‘risida”gi qarori // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/uz/docs/-5679836.
6. Aliqulov D.Sh. O‘zbekistonda inklyuziv ta’limni huquqiy asoslari takomillashtirish masalalari // O‘zbekiston qonunchiligi tahlili. – 2024. – Vol. 17, № 1-2. – B. 20–24. – URL: https://www.lawreview.uz/index.php/lawreviewuz/article/view/18.
7. Shodiyeva D.Q., Kubayeva M.B. O‘zbekistonda inklyuziv ta’limni joriy etishning huquqiy-me’yoriy asoslari // Inter Education & Global Study. – 2025. – № 3. – B. 397–404.
8. Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt (1966-yil 16-dekabr), 13-modda // United Nations Treaty Collection.
9. Committee on Economic, Social and Cultural Rights. General Comment No. 13: The Right to Education (Article 13). E/C.12/1999/10. 8 December 1999.
10. Committee on the Rights of Persons with Disabilities. General Comment No. 4 (2016) on the Right to Inclusive Education (Article 24). CRPD/C/GC/4. 25 November 2016.
11. YUNESKOning Ta’lim sohasida kamsitishga qarshi kurash to‘g‘risidagi konvensiyasi (Parij, 1960-yil 14-dekabr).
12. The Salamanca Statement and Framework for Action on Special Needs Education. World Conference on Special Needs Education. – Salamanca: UNESCO, 7–10 June 1994.
13. Bundesverfassungsgericht. Beschluss vom 8. Oktober 1997 (Sonderschulüberweisung), 1 BvR 9/97 (BVerfGE 96, 288).
14. European Court of Human Rights. Çam v. Turkey, no. 51500/08, judgment of 23 February 2016.
15. European Court of Human Rights. Enver Şahin v. Turkey, no. 23065/12, judgment of 30 January 2018.
16. European Court of Human Rights. G.L. v. Italy, no. 59751/15, judgment of 10 September 2020.
17. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 15-martdagi PQ-5025-son “Tartibga solish ta’sirini baholash tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi (lex.uz).
